پویاسامانه

تاریخ نمایش این آگهی : 1398/01/01 <br/> تعداد بازدید تاکنون : 44721196 تاریخ نمایش این آگهی : 1396/02/18 <br/> تعداد بازدید تاکنون : 21966007
کد خبر : 255818 تاریخ ثبت : 1398/1/24 11:08 نظرات تایید شده : 3
منصور حاجی‌پور

سفر در آیینه ادبیات پارسی

منصور حاجی پور- مدرس گردشگری و تشریفات

بسیار سفر باید تا پخته شود خامی     صوفی نشود صافی تا سر نکشد جامی

 با نگاهی به تاریخچه زندگی مشاهیر و صاحبان معرفت در می یابیم که آنها افرادی جهانگرد بوده اند و اکثر عمر خود را در سفرگذرانده و هر بار با کوله باری از حکمت و تجربه به وطن باز گشته اند.

اصولا واژه جهاندیده در ادبیات فارسی از جایگاه ویژه ای برخوردار است ودر این فرهنگ، جهاندیده به شخصی اطلاق می شود که بسیار دانا، پخته، حکیم و خردمند باشد. در بیشتر آثار باقیمانده ادبی، شاعران و نویسندگان به نتیجه مفید پر برکت مسافرت ها اشاره های دلنشین چه در قالب نثر و چه نظم شده است که در اینجا به جهت نشان دادن ارزش و جایگاه سیرو سفر به نظرات پنج تن از بزرگان ادبیات پارسی اشاره می کنیم :

فردوسی


استاد سخن سرای پارسی، در اثر بی بدیل خویش شاهنامه که اثری حماسی است، به مطرح کردن سفرهایی پرداخته که از دسته سفرهای رزمی به حساب می آیند. در این اثر یکی از شرایط اصلی پهلوان شدن سفر کردن به تنهایی و دست و پنجه نرم کردن با خطرات گوناگون است. در شاهنامه زورمند بودن، تنها شرط پهلوانی نیست، بلکه پهلوان علاوه بر نیرمندی، باید خرمند، هوشمند، میهن پرست و یزدان پرست نیز باشد.

همین پهلوان اسطوره ای اگر بخواهد به این پایگاه بلند دست یابد، حتما باید دل به سفر های بلند و پر خطر بسپارد.

رستم پهلوان پهلوانان این اثر، باید در ابتدای راه پهلوانی، بنا به سفارش پدر از زابلستان، زادگاه خود با عبور از هفت خطر یا هفت خان به مازندران برسد ودشمنان ایران را در هم بکوبد. رستم در این سفر یک به یک هفت خوان را پشت سر می گذارد وبا همه سختی ها مبارزه کرده تا پس از گذشتن از این مراحل به سرزمینی می رسد که همیشه روز است و هیچ گاه شب نمی شود.

از دیگر سفرهای شاهنامه، سفر کیخسرو و رستم به سراسر ایران برای بازدید شهرها است. کیخسرو در این سفر شهرهای ویران را با بخشیدن زر و مال آباد می کند و سپس برای نیایش پروردگار به آتشکده آذرآبادگان می رود.

سعدی


از بین شاعران و بزرگان ادب فارسی سعدی جهانگردی آفاق دیده و با تجربه است. او قریب سی سال از عمر خودرا در سفر و سیاحت گذرانده؛ تجربیات بسیاری اندوخت؛ از روزگار جوانی؛ماندن در شیراز او را  آزرده خاطر می ساخت. پس پای افزار سفر بست و در اطراف و اکناف به سیاحت پرداخت و به گفته خود به کامیابی رسید:

نه گیتی پس از جنبش آرام یافت                                            نه سعدی سفر کرده نام یافت

وی پس از سالیان طولانی سفر به بغداد، شام، حجاز تا شمال آفریقا به شیراز باز می گردد و دست اندر کار تالیف دوکتاب ارزشمند بوستان و گلستان می شود. بررسی این دو کتاب از آن روی که نویسنده اش خود جهانگرد چیره دستی بود و مملو است از تجربه سفر، بسیار مهم می نماید. دست مایه نگارش گلستان و بوستان که شاهکار های او و نیز از شاهکارهای فرهنگ وادب پارسی به شمار می روند، "سفر" است. سعدی فواید سفر را "نزهت خاطر و جرم نافع و دیدن عجایب و شنیدن غرایب و تفریح بلدان و مجاورت خلان و تحصیل جاه و ادب و مزیت مال و مکتسب و معرفت یاران و تجربت روزگاران" برمی شمارد و شرط آدم شدن را بیرون رفتن از خانه و دکان می داند.

تا به دکان و خانه در گروی                                               هرگز ای خام آدمی نشوی
برو اندر جهان تفرج کن                                                         پیش از آن روز کز جهان بروی

سعدی مردان جهانگرد را دانش اندوخته و فرهیخته توصیف می کند:

زدریای عمان برآمد کسی                                                    سفر کرده هامون و دریا بسی
عرب دیده و ترک و تاجیک و روم                                        زهر جنس در نفس پاکش علوم
جهان گشته و دانش اندوخته                                              سفر کرده و صحبت آموخته

سعدی در بیتی چاره درمان عاشقی را سفر می داند:

گفت سعدی صبر کن یا سیم و زر ده یا گریز                    عشق را یا مال باید یا صبوری یا سفر

حافظ


غزل سرای شهیر ایرانی حافظ لازمه گذر کردن به کوی طریقت را بیرون رفتن از سرای طبیعت می داند. و تا آن زمان که فرد سفر جسمانی را تجربه نکند، قادر به طی مراحل بالا تر و والاتر نیست.

تو کز سرای طبیعت نمی روی بیرون                               کجا به کوی طریقت گذر توانی کرد
جمال یار ندارد نقاب و پرده ولی                                     غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد

حافظ بر خلاف سعدی اهل سفر نبود، اما سفر در غزلیات او معنای خاصی دارد. او نه مثل فردوسی سفر هایش رزمی است و نه همچون سعدی با نگاه حرفه ای به سفر می نگرد. او سفر را نوعی هجران، راه علاجی برای درمان عشق یا دوری از معشوق می بیند. سفر در غزلیات او گره می خورد با عشق، گاهی از باد شرطه به التماس می خواهد تا بوزد و او را به دیدار یار آشنا برساند.

کشتی نشستگانیم ای باد شرطه بر خیز                          باشد که باز بینیم دیدار آشنا را

و گاهی با ناله برای دلدار پیام می فرستد که از جور اوست که تن به سفر داده و سر به کوه و صحرا نهاده  ا ست.

صبا به لطف بگو آن غزال رعنا را                                   که سر به کوه و بیابان، تو داده ای ما را

مولانا


اگر سفر در غزلیات حافظ بعد عاشقانه دارد، سفردر مثنوی مولانا رنگی عارفانه و روحانی به خود گرفته است. مولانا غزل سرای بزرگ قرن هفتم و صاحب مثنوی معنوی و دیوان شمس، در باره اهمیت و جایگاه سفر با بهره گیری از اساطیر ایرانی و داستان های تاریخی و اصطلاحات شطرنج این گونه سروده است:

از سفرها ماه کیخسرو شود                                        بی سفرها ماه کی خسرو شود؟
از سفر بیدق شود فرزین راد                                     وز سفر یابیده یوسف صد مراد

در بازی شطرنج مهره پیاده آن هنگام که موفق شود همه خانه های پیش رو را طی کند، به مهره وزیر تبدیل می شود که مولا نا درابیات بالا، تبدیل شدن سرباز به وزیر را ما حصل سفر خانه های شطرنج می داند، همان گونه که یوسف در طی سفرش از کنعان به مصر به بزرگی و شکوه دست یافت.

حضرت مولانا در یکی از غزل های زیبای خود حرکت و سیرو سفر را رمز تکامل اجزای عالم طبیعی  می داند و نور افشانی ماه و مهتاب، گوارایی آب دجله و فرات و جیحون، لطافت و روح افزایی هوا، بارش قطره های  گوارای باران از ابر و شعله وری آتش را بر اثر حرکت و عدم سکون می داند و مانند انوری برآن است که اگر درخت جا به جا می شود و حرکت می کرد، از جور و ستم اره و تبر در امان می ماند.

او همچنین علو درجه مقام یوسف را در سفر از کنعان به سوی مصر، علو رتبت موسی را در حرکت از سوی مادر و دوری از وی  و رسیدن به مدین و جان بخشی حضرت عیسی را در گروه سفر و والا مقامی حضرت رسول (ص)  را به سبب حرکت از شهر مکه و هجرت کردن او و نیز سفر در شب معراج می داند.

درخت اگر متحرک بدی زجای به جا                          نه رنج اره کشیدی نه زخم های جفا
نه آفتاب و نه مهتاب نور بخشیدی                             اگر مقیم بدندی چو صخره صما
فرات ودجله و جیحون چه تلخ بودندی                     اگر مقیم بدندی به جای چون دریا

در خاتمه با شعری زیبا از مسعود سعد سلمان مسافران را بدرقه می کنیم:
 ای خواجه دل تو شادمان باد                                     جان تو همیشه در آمان باد
این راه و سفر که پیش داری                                      برجان و تن تو پاسبان باد
هر جا که روی و باز آیی                                             دادار تو را نگاهبان باد

منابع :
ذولنور، رحیم، (1381)، در جستجوی حافظ، چاپ گلشن- تهران
رحیم پور،علی، وسیدموسوی، سید داود، ( 1379) ، سیمای جهانگردی اسلامی، محیا ، تهران
ناو ی ، مریم (1395) ، نگاهی به سفر در ایران ، دفتر پژوهشهای فرهنگی- تهران



کلمات کلیدی خبر : منصور حاجی پور سفر شاعر