پویاسامانه

کد خبر : 111283 تاریخ ثبت : 1395/5/18 13:00 نظرات تایید شده : 4
به انگیزه کشف محوطه 1600 ساله زیرآبهای بوشهر؛

تاریخ ساحل نشینان باستانی خلیج فارس رونمایی می‌شود

خلیج فارس: جستجو برای آثار تاریخی و باستانی به‌ویژه در آب‌های کم عمق ساحلی توسط گروه‌های باستان شناسی و حتی غواصان آماتور می‌تواند روشن کننده بخشی از تاریخ ساحل نشینان باستانی خلیج فارس باشد.

کوه نمک را دریابید!محمدعلی بختیاری

ابتدای هفته جاری، خبری منتشر شد مبنی بر یافته شدن آثار ارزشمندی با دیرینگی ۱۶۰۰ سال در آب‌های ساحلی محدوده شبه‌جزیره بوشهر. این آثار که شامل بیست قطعه سفالینه باستانی است به همت استاد دکتر ایرج نبی پور، رئیس مرکز مطالعات خلیج فارس که سال‌هاست فعالیت‌های علمی و اجرایی باستان شناسی زیر آبی در استان بوشهر را هدایت می‌کنند و با کمک غواصان بوشهری کشف و از زیر آب خارج گردید.

یکی از زمینه‌های بسیار مهم و رایج فعالیت‌های باستان شناسی در جهان، جستجوی آثار باستانی در بستر دریاها و دریاچه‌هاست. بیشتر مردم تصوری که از اشیاء قدیمی دارند تنها شامل چیزهایی است که در زیر خاک پنهان‌اند و به همین خاطر چیزهای قدیمی و عتیقه را «زیر خاکی» می‌نامند؛ در حالیکه آثار باستانی مانند اشیا و ساختمان‌ها و حتی شهرهای باستانی ممکن است علاوه بر زیر خاک، در زیر شن‌های روان بیابان، در دل جنگل‌های انبوه و تاریک (مانند جنگل‌های آمریکای مرکزی و جنوبی، آفریقا و جنوب شرق آسیا)، در زیر آب و یا حتی مانند دو شهر پمپئی و هرکولانیوم در ایتالیا که در سال 79 میلادی بطور کامل و در عرض یکروز در زیر شش متر خاکستر و گدازه‌های آتشفشانی دفن شدند، در زیر خاکسترهای یک فوران آتشفشانی مدفون باشند.

آثار باارزشی را که در بستر دریاها قرار دارند می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:

1 قاره‌ها و سرزمین‌های گمشده: از زمان‌های بسیار قدیم در جهان متمدن و حتی در بین مردمان غیرمتمدن باستانی، سخن از سرزمین‌های آباد و پهناوری بوده است که زمانی وجود داشته‌اند ولی بر اثر حوادثی مانند زلزله و طوفان‌های مهیب نابود شده و به زیر آب رفته‌اند. مشهورترین اینها «افسانه آتلانتیس» به روایت افلاطون، فیلسوف نامدار یونانی است.

افلاطون در یکی از کتاب‌هایش به توصیف دقیق جزیره پهناور و متمدنی به نام آتلانتیس می‌پردازد که زمانی در آنسوی ستون‌های هرکول (جبل‌الطارق) در اقیانوس اطلس قرار داشته است. افلاطون می‌نویسد که وی از راهبان مصری شنیده که این جزیره بزرگ و پررونق و با تمدن درخشان، در نه هزار سال قبل از زمان وی (تقریباً یازده هزار و چهارصد سال پیش) بر اثر زلزله‌های پیاپی و طغیان آب دریا و سیل‌های عظیم در طول یک شبانه روز نابود شده و به زیر آب رفته است.

از زمان افلاطون تا بحال بحث‌ها و مجادلات بی‌پایانی درباره محل این جزیره و اصولا ً درستی یا نا‌درستی این روایت صورت گرفته است. گفته می‌شود تا بحال بیش از پنج هزار کتاب درباره آتلانتیس نوشته شده است.  برخی نیز معتقدند زمانی قاره‌ای متمدن به نام «پاسیفید» در اقیانوس آرام، بین استرالیا و آمریکا وجود داشته و صدها و شاید هزاران سال پیش به زیر آب رفته است. ایشان نیز برای ادعای خود دلایل و شواهدی را مطرح می‌کنند.

با این حال از این سرزمین‌های گمشده اطلاع دقیقی در دست نیست. به عبارت دیگر این سرزمین‌ها هنوز پیدا نشده‌اند.

2 شهرها و مناطق ساحلی که بر اثر پیشروی دریا به زیر آب رفته‌اند. چنین شهرهایی، برخلاف «سرزمین های گمشده» کاملا ً واقعی هستند و اساسا ً موضوع کار «باستان شناسی دریایی» یافتن این مناطق و بررسی آنهاست.

3 کشتی‌هایی که در طول تاریخ در همه دریاهای جهان غرق شده‌اند و اکنون در بستر دریا قرار دارند.

تاریخ واقعی باستان شناسی دریایی از سال 1900 میلادی آغاز گردید. در این سال صیادان یونانی اسفنج (جانور دریایی که در کف دریا یافت می‌شود و به‌عنوان اسفنج حمام و غیره مورد استفاده قرار می‌گیرد) بطور تصادفی در زیر آب دست مجسمه‌ای را دیدند که از میان گل و لای بستر دریا بیرون مانده بود. آنها پس از غواصی‌های بسیار در همان محل گورستانی واقعی از اشیا هنری باستانی را کشف کردند.

با اطلاع یافتن دولت یونان، یک هیأت اکتشافی برای مدت دو سال در ژرفای 45 متری برای خارج کردن این اشیاء هنری که زمانی در یک کشتی باستانی قرار داشته‌اند تلاش می‌کرد. این هیأت، نخستین گروه رسمی اکتشافی باستان شناسی دریایی بود. دومین اقدام مهم در سال 1907 در ساحل تونس انجام گرفت. در آنجا نیز بطور اتفاقی بقایای کشتی غرق شده‌ای که حامل ستون‌ها وتخته هایی از‌ سنگ‌ مرمر و کنده کاری‌های مرمری و مفرغی بود کشف گردید. طی چندین کاوش مجسمه‌های باستانی مجلل و بسیاری از اشیاء هنری این کشتی به سطح آب آورده شد. 

با اختراع و تکمیل لباس غواصی در دهه چهل میلادی، مردان قورباغه‌ای در آب‌های مدیترانه دهها کشتی به زیر آب رفته را پیدا کردند و از درون آنها تعداد زیادی ستون‌های مرمر، کوزه‌های قدیمی، مجسمه‌های ارزشمند و چیزهای گوناگون بدست آوردند. این جستجوها بطور موفقیت آمیز تا به امروز ادامه دارد.

معروف ترین کشتی‌هایی که مورد توجه همه کسانی است که به این مقوله علاقمندند، کشتی‌های بادبانی اسپانیایی است که در قرون شانزدهم تا هیجدهم میلادی همراه با گنجینه‌های عظیمی از شمش‌های طلا و نقره و سنگ‌های قیمتی در راه بازگشت از آمریکا به اروپا بر اثر طوفان‌ها و یا برخورد به صخره‌ها و یا زد و خورد با دزدان دریایی غرق شده‌اند و اکنون همراه با محموله‌های ارزشمند خود در بستر اقیانوس اطلس قرار دارند.

جستجوگران گنج تا بحال کشتی‌های زیادی را یافته‌اند و محموله‌های ارزشمند آنها را که گاه چندین تن طلا و نقره است از زیر آب خارج کرده‌اند. البته کشتی‌های بسیاری نیز با آنکه محل غرق شدنشان در دریا مشخص است ولی به‌دلیل عمق بسیار زیاد و یا پوشیده شدن با چندین متر رسوبات دریا، فعلا ً قابل بدست آمدن نیستند و یا بیرون کشیدن آنها بسیار پرهزینه است.

همانطور که گفته شد در همه دریاهای جهان کشتی‌هایی غرق شده‌اند، بطور مثال گفته می‌شود در بستر دریای مدیترانه حدود صد هزار کشتی غرق شده از همه دوران ها وجود دارد.

تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد بجز بخش‌هایی از سیراف قدیم که گفته می‌شود ممکن است بعد از زلزله‌ای که باعث تخریب آن شد به زیر آب رفته باشد، هیچ شهر یا ناحیه پررونقی از سواحل خلیج فارس در دوران تاریخی بطور کامل یا برای همیشه به زیر آب نرفته است؛ با اینحال خلیج فارس از پنج هزار سال پیش تاکنون محل رفت و آمد کشتی‌های اقوام و ملل گوناگون بوده است.

سومریان که نخستین قوم متمدن جهان به شمار می‌آیند و در حدود 5000 سال پیش در بین النهرین (جنوب عراق و نزدیک ساحل) می‌زیستند مردمی دریانورد بودند و از راه دریا با هند تجارت وسیع و گسترده داشتند. از آن زمان تاکنون تمام اقوام و ملل و دولت‌هایی که در این منطقه از جهان به وجود آمده‌اند از جمله عیلامیان، هخامنشیان، ساسانیان، اعراب پیش از اسلام، دولت‌های اسلامی دو سوی خلیج فارس از ابتدا تا به‌حال همگی در این دریا به عنوان شاهراه بین‌المللی به کشتیرانی پرداخته‌اند. خلیج فارس شاهراه تجاری آسیای غربی با شبه قاره هند، سرزمین‌های پهناور چین و ماچین و شرق آفریقا بوده است.

هزاران سال است که کشتی‌های حامل کالا و نیز کشتی‌های نظامی و مسافربر در خلیج فارس در رفت و آمدند. بندر سیراف به عنوان بندری که صدها سال پررونق و پررفت و آمد بوده است مثال خوبی برای نشان دادن وسعت عملیات دریایی در خلیج فارس به‌ویژه در محدوده استان ما میباشد.

 بی‌گمان در بستر این دریا ردپای پنج هزار سال کشتیرانی وجود دارد و می‌توان به جستجوی آثار آن پرداخت. با توجه به عمق نسبتا ً کم خلیج فارس جستجو برای آثار تاریخی و باستانی به‌ویژه در آب‌های کم عمق ساحلی توسط گروه‌های باستان شناسی و حتی غواصان آماتور می‌تواند روشن کننده بخشی از تاریخ ساحل نشینان باستانی خلیج فارس باشد.

-->